Koken zonder stroom: welke brander en hoeveel brandstof

Drie soorten branders, drie soorten gedoe

Een gasbrander op een cassette is de comfortabelste optie. Het is het tafelmodel dat je van gourmetten kent, met een blauw busje butaan dat je aan de zijkant klikt. Hij ontsteekt met een draaiknop, is regelbaar, staat stabiel en een pan van twintig centimeter past er zonder gepruts op. Butaan is wel kouwelijk. Onder de vijf graden begint het slechter te verdampen, dus buiten in november levert hij minder vermogen dan binnen in de keuken.

Een spiritusbrander is het tegenovergestelde. Een koperen of aluminium potje, geen onderdelen die kapot gaan, geen ventiel dat kan gaan lekken en brandstof die je jarenlang in een jerrycan kunt bewaren. Daar staat tegenover dat je hem niet kunt regelen en niet kunt uitzetten behalve met het dekseltje, dat hij traag is en dat de vlam overdag bijna onzichtbaar is. Voor water koken prima, voor iets wat moet sudderen niet.

Een houtskoolbarbecue of vuurkorf heb je waarschijnlijk al staan, en daar is niets mis mee zolang hij buiten blijft. Opstoken duurt twintig minuten, je hebt weinig controle en je kunt er niet even vijf minuten iets op doen. Als enige optie is het onhandig, als aanvulling voor de tweede en derde dag is het prima.

Binnen koken kan niet zomaar

Dit is het deel waar het misgaat. Elke brander die iets verbrandt maakt koolmonoxide, en bij onvolledige verbranding maakt hij er veel van. Koolmonoxide is reukloos en je merkt het niet aankomen, je wordt alleen suf en dan is het al laat. De Brandweer legt uit waarom juist toestellen die niet op een afvoer zijn aangesloten het risico vormen.

Dus houd het simpel. Houtskool gaat nooit naar binnen, ook niet in een schuur, ook niet in een garage met de deur open. Een gasbrander of spiritusbrander gebruik je bij voorkeur buiten, en als dat echt niet kan dan vlak bij een open raam met een tweede raam of deur open zodat er lucht doorheen loopt. Zet er geen groot blad of pizzasteen op die de vlam afdekt, want dan smoort de verbranding en stijgt de koolmonoxide juist. Een koolmonoxidemelder in de kamer waar je kookt kost weinig en is bij dit soort improvisatie het enige wat je waarschuwt.

Hoeveel brandstof heb je nodig

Reken per persoon op twee warme momenten per dag, en dat hoeft geen maaltijd te zijn. Anderhalve liter water aan de kook brengen duurt op een cassettebrander ongeveer acht minuten. Een busje butaan van 227 gram gaat op de hoogste stand ongeveer een uur mee, dus daar haal je met een beetje zuinig stoken zo’n vier tot zes van die kookmomenten uit.

Voor drie dagen met twee personen kom je daarmee uit op twee tot drie busjes. Zet er vier neer, want je stookt altijd meer dan je denkt en een halfvol busje wil je niet hoeven verdelen. Bij spiritus reken je met ongeveer een halve deciliter per keer water koken, dus een literfles is ruim voldoende voor een lang weekend.

Gebruik je de brander zuiniger, dan haal je er veel meer uit. Zet een deksel op de pan, dat scheelt zo ongeveer een derde. Kook precies zo veel water als je nodig hebt en niet een volle pan. Laat pasta of rijst na twee minuten koken van het vuur af staan met het deksel erop, dat gaart door en kost geen gas. En zet de brander uit het windje, want buiten blaast een briesje de helft van je warmte langs de pan heen.

Wat je in huis haalt

• Een gasbrander op cassette, plus vier busjes butaan. Te koop bij bouwmarkten, kampeerwinkels en de grotere huishoudwarenzaken.
• Een spiritusbrander met een setje pannen als reserve, met een liter brandspiritus. Spiritus staat bij de bouwmarkt tussen de schoonmaakmiddelen.
• Een pan met deksel die op beide past, liefst met een brede bodem en zonder plastic handvat.
• Lucifers in een waterdicht doosje en een aansteker. Een piezo-ontsteking laat het als eerste afweten.
• Een koolmonoxidemelder voor de ruimte waar je kookt als buiten geen optie is.
• Een pannenlap of handschoen, want alles wordt heter dan je gewend bent en je hebt geen afzuigkap die de hitte wegneemt.

Bewaar de busjes en de spiritus niet in de meterkast of naast de cv-ketel, maar op een koele plek zonder open vlam in de buurt, en niet in de auto. Wat er verder in het pakket hoort staat in ons stuk over eten in je noodpakket voor drie dagen zonder kookplaat.

Oefen het één keer

De eerste keer dat je zo’n brander aansteekt wil je niet in het donker staan met een huilend kind erbij. Zet hem een keer op een zaterdagmiddag in de tuin neer, kook er water op, zet thee en kijk hoe lang dat duurt. Je komt er dan achter dat het busje anders klikt dan je dacht, dat je pan te licht is en op de vlam gaat dansen, of dat je geen lucifers hebt. Dat is precies het soort ontdekking dat je liever nu doet dan op de avond dat het nodig is. En daarna weet je ook hoeveel gas één zo’n rondje thee je kost, en dat is een bruikbaarder getal dan alles wat ik hierboven heb uitgerekend.